बदलिदो होली

by basanta Tue Mar 10, 2009 9:17 am NST

रंगीबिरंगी कपडाका टुक्राहरू झुन्ड्याएर बनाइएको तीनछत्रे चीर वसन्तपुर दरबारअगाडि गाडेपछि विधिवत् होली प्रारम्भ भएको मानिन्छ, नेपाली सांस्कृतिक परम्परामा । फाल्गुण शुक्ल अष्टमीका दिन गाडिने यो चीर पूणिर्माको राति ढालेर टुँडिखेलमा पोलिएपछि होली सकिन्छ । तर तर्राईमा भने त्यसको भोलिपल्टसम्म पनि होली सकिन्न ।

तीन छत्रे चीर स्तम्भको आफ्नै ऐतिहासिक पृष्ठभूमि र परम्परा रहेको छ । उहिले नेपालमा सानासाना राज्यहरू अस्तित्वमा रहेका बखत सबै हिन्दू राज्यहरू मयलको रूख गाडी होली खेल्थे तर पर्वतका राजा भने त्यसमा एकछत्रे चीर गाडेर । अरू कुनै राज्यले चीर गाडेर होली खेल्न लागेको उनलाई सह्य हुँदैनथ्यो र तुरुन्तै आक्रमण गरेर चीर च्यातचुत पारिदिइहाल्थे । वरिपरि राज्यमाथि पर्वत राज्यको प्रभुत्व वा प्रभावको यो एउटा ज्वलन्त उदाहरण हुन सक्छ । यसै बेला गोरखा राज्य पनि आफ्नो शक्ति विस्तारको तरखरमा थियो । पर्वतलाई हाँक दिने मनसायले गोरखाका राजा पृथ्वीनारायण शाहले एकछत्रे होइन, तीनछत्रे चीर गाडेर देखाइदिए । अरू राज्यमा यो घटना भएको भए केही हुन्थ्यो तर यस पटक पर्वत हच्कियो र केही गरेन । पछिका वर्षरूमा पनि गोरखामा यो तीनछत्रे चीरले निरन्तरता पायो र काठमाडौं उपत्यका विजयपछि राजप्रासादअगाडि तीनछत्रे चीर गाडेर होली मनाउने चलन चलायो जुन यद्यपि छँदैछ । यी प्राचीन राजप्रसादहरूमा मात्र होइन, यस अवसरमा नारायणहिटी राजदरबारमा पनि तीनछत्रे चीर गाडेर होली मनाउने परम्परा रहेको छ ।

गोपाल राजवंशावलीलाई आधार लिने हो भने नेपालमा होली मनाउने चलन राजा मानदेवले चलाएको हो । तर उक्त वंशावलीमा होली पौष शुक्ल पर्ूण्ामा दिन मनाएको भन्ने उल्लेख सम्भवतः गल्ती लेखन हुन सक्छ । त्यसपछिका ऐतिहासिक स्रोतहरूमा भने फागुन महिनामा नै होली मनाउने गरेको पाइन्छ । यस बेला होलीबाहेक काठमाडौँमा अन्य जात्राहरू पनि हुने हुँदा साँस्कृतिक उमङ्ग थपिन्छ, जस्तो गुरुमापालाई घ्याम्पोमा भात पकाएर खुवाउन केशचन्द्र पारावत महाविहारबाट टुँडिखेलमा यसै राति लगिन्छ । यसै राति ठमेल भगवान् बहालबाट चकंद्यः भनिने सिंहर्सार्थ बाहुको जात्रा गरेर काठमाडौं घुमाइन्छ । यसरी नै हरिसिद्ध जात्रा पनि यसै बेला सम्पन्न गरिन्छ ।

काठमाडौं उपत्यकामा रैथाने नेवार समुदायद्वारा होली उत्सवमा गाइने गीतहरूमा पानी नभई रंग वा अबिरको उल्लेख यत्रतत्र पाइन्छ । तर आजभोलि होली मनाउँदा काठमाडौँ पानीको अत्यधिक प्रयोग बढ्दो छ । होली उत्सवमा कुनै बेला पानीको कुनै प्रयोजन हुँदैनथ्यो, यो त आजभोलिको उपज हो । रंग वा अबिर हाल्न नसक्ने अवस्थामा 'लोला' हानिन्थ्यो जुन रंग र सुगन्धित सुवासस“ग सम्बन्धित हुन्थ्यो । तर अहिले 'लोला'को नाममा बेलुनमा पानी भरेर हान्ने तथा पानी छ्याप्ने चलन विकास भएको छ । गत केही वर्षेखि बेलुनबाहेक सानो सानो प्लास्टिकको झोलामा पानी भरेर बेस्सरी हान्ने चलन पनि चलेको छ ।

आजभोलिको होलीमा केटी जिस्क्याउने नेपाली तथा हिन्दी फिल्मी गीतलाई बेढङ्गसग गाएर र हाहाहुहु’ गरेर पनि रमाउ“छन्, र्सवसाधारण । काठमाडौंका रैथाने नेवारहरूको होलीसम्बन्धी रोचक, घोचक तथा शिष्ट गीतसङ्गीत अहिले विस्मृति प्रायः भइसकेका छन् । नेपाली राष्ट्रिय कलाकार भनाउँदाहरू नै भारतीय चलचित्रबाट प्रभावित भई हिन्दी चलचित्रमा गाइने गीतको भाकामा गाउने तथा नाच्ने बढ्दो प्रवृत्तिस“गै होली मनाउने शैलीमा पनि फरक आउनु अस्वाभाविक मानिन्न ।